Sinau Basa Jawa (ringkasan materi)

I. SERAT WEDHATAMA

PUPUH KINANTI

Tembung kinanthi iku saka tembung kanthi oleh seselan in. Seselan in tegese padha karo ater-ater di-. Dadi, kinanthi tegese dikanthi, dituntun, digandheng, atawa diarahke.

Kinanthi

Marma den taberi kulup,

Angulah lantiping ati,

Rina wengi den anedya,

Pandak panduking pambudi,

Bengkas kahardaning driya,

Supaya dadya utami.`

Maka rajinlah anak-anakku,

Belajar menajamkan hati,

Siang malam berusaha,

merasuk ke dalam sanubari,

melenyapkan nafsu pribadi,

Agar menjadi (manusia) utama.

ü  Pupuh kinanthi ing serat wedhatama ngemot tembang cacahe 19 padha (bait). Sapada tembang kinanthi kiwa iki kawiwitan saka tembung marma tekan tembung utami.

ü  Guru gatra saben sapadane tembang Kinanthi ana 6 gatra utawa larik.

ü  Guru lagune tembang kinanthi yaiku : u, i, a, i, a, i

ü  Guru wilangane tembang kinanthi iku :  8 8 8 8 8 8

ü  Guru wilangan lan guru lagu : 8u 8i 8a 8i 8a 8i

PUPUH DHANDHANGULA

Lamun sira anggeguru kaki
Amiliho manungso kang nyata
Ingkang becik martabate
Sarta kang wruh ing hukum
Kang ngibadah lan kang wirangi
Sukur oleh wong tapa
Ingkang wis amungkul
Tan mikir pawewehan liyan
Iku pantes sira gurunono kaki
Sartane kawruhana

Tegese:

Yen kowe njaluk nasehat seko aku
Piliha manungso kang sejati
Sing becik martabate
Sarta kang ngerti hukum
Kang taat ibadah lan nglakoni ajaran agama
Apa maneh entok wong kang seneng prihatin
Sing wis mumpuni
Sing mikirake menehane wong liya
Iku pantes berguru karo deweke
Serta sinau marang dheweke

Makna:

- Tembang iki mbahas cara milih guru kang bener
- Cara milih guru kang bener yaiku miliha wong kang becik martabate, taat aturan, sregep ngibadah, lan ora pamrih

ü  Pupuh Dhandhanggula ing serat Tripama ngemot tembang cacahe 17 padha (bait).

ü  Guru gatra yaiku wewaton cacahe larik saben sapada, Guru gatrane dhandhanggula ana 10.

ü  Guru lagune : i a e u i a u a i a

ü  Guru wilangan : 10 10 8 7 9 7 6 8 12 7

ü  Guru lagu lan wilangan : 10i 10a 8e 7u 9i 7a 6u 8a 12i 7a

Sumber: Buku Gegaran Nyinau Basa Jawa 3

II. GEGURITAN

Geguritan iku puisi jawa gagrag anyar kang ora kaiket dening paugeran. Cacahe larik, wanda, padha, tembung-tembung kang dipilih, lan surasane bebas.

Unsur intrinstik geguritan ,yaiku :

1.Tema

Mujudke gagasan pokok kang disuguhake denging penganggit

2.Citraan

Gambaran angen angen utawa imajinasi penganggit kang kalariake liwat indra

3.Diksi

Pilihan tembung uga diarani Diksi,kanggo nasilake geguritan kang trep ,panganggit mesthi mikirake pilihan tembung kang mathuk

4.Gaya Bahasa

Liwat asil karyane penganggit uga kepingin ngandharake rasa prangsane

https://brainly.co.id/tugas/16042765#readmore

Supaya bisa nemokake isine geguritan bisa dilakoni kanthi cara ing ngisor:

a.       Maca kanthi premati, yen perlu bolan baleni

b.      Nggatekake ubungane saben larik, banjur menehi tanda ngaso ( / ) utawa sigeng ( // ).

c.       Golek tegese tembung tembung kang angel utawa aneh. Bisa tegese lugu, entar, lambang.

d.      Golek pesan utawa amanat kang dikarepake dening panggurite.

Tuladha:

Pahlawanku

(R. Tantiningsih)

Pahlawanku 

Wutahing ludirmu

Nyiram ibu pertiwi

Nadyan sang ibu

Kudu muwun sedhih

Karajang-rajang manahe

Karujit-rujit rasa pangrasane

Pahlawanku

Mugya Gusti paring nugraha

Semana gedhene bektimu

Jiwa raga, bandha donya

Tanpa sisa

Amung siji pangajabmu

Merdika

Penjelasan : Pahlawan nduweni bekti kang gedhe marang negara,,jiwa raga,bandha donya direlakake amung kanggo mujudake pangajab yaiku "Merdika"

Amanat : Ngeluhurake derajad pahlawan.Ngagungake asmane. Ngormati perjuangan.Ora lali dongakake supaya di tampa ing sisi Allah.

Sekolahanku

(Geguritan.com)

Sekolahanku ….

Panggonan anggonku golek ilmu

Sekolahanku …

Diwulang dening Bapak-ibu Guru

Sekolahanku ….

Sinau, maca buku

Ing Panggonan iki

Aku diajari supaya karo wong tuwaku kudu bekti

Ing panggonan iki

Aku diajari marang kanca aja srei

Diparingi PR kanggo gladhen

Kanggo sangu urip ing tengahing bebrayan

Aku percaya …

Sanajan abot kudu dilakoni

Kabeh mau kanggo kepentingan pribadhi

kareben ngesuk dadi wong kang aji

miguna tumprap bangsa lan nagari

penjelasan : geguritan “sekolahanku” ing duwur nyritakake’ sekolah kuwi panggonane nuntut ilmu.ing sekolah di wuruk’i ilmu sing manfaat. sakliyane kuwi geguritan iki ugo ngambarake para guru ugo muruk’i kita yoknopo carane menghormati sing luwih tua lan sapodo-podo.

Amanat : sing kadudut saka geguritan ing dhuwur,kita dadi murid kudu manut marang guru lan wong sing luwih tuwo.sergep sinau supaya bisa nggayuh cita-cita lan dadi wong sing manfaat kanggo nusa lan bangsa.

Sumber : http://dimas212bayu.blogspot.com/

Sumber: Buku Gegaran Nyinau Basa Jawa 3

  

III. BUSANA ADAT

            Ajining dhiri gumantung kedaling lathi, ajining sarira mapan ana ing busana. Ngono kui unen unen jawa supaya wong jawa ngati-ati anggone padha muna-muni lan ngetrepake busana utawa pakaian.

Kebaya

Kebaya yaiku blus tradisional kang di enggo wong wadon ing Indonesia. Kebaya digawe saka bahan kang tipis lan biyasane dienggo karo sarung slendhang, Jarik utawa Bathik. Kebaya uga kena dienggo karo songket lan klambi tradhisional liyane. Kebaya asale saka tembung arab abaya kang tegese kebaya sandhang. Sadurunge taun 1600 ing Pulo Jawa, kebaya mung dienggo karo  kaluwarga krajan. Ing jaman jajahan Belanda wong Eropa banjur nganggo kebaya. Kebaya dadi klambi resmi. Kebaya banjur di variasi bentuk lan motife, ana kang nganggo kain sutra, nganggo sulaman werna-werna. Saiki kebaya uga dhimodifikasi karo rok lan clana jean. Kebaya uga nduweni model kang werna-werna. Ana kang simetris lan asimetris. Kebaya dimodifikasi karo payet,bordiran, lan renda-renda. Saben dhaerah ing Indonesia nduweni kebaya khas dhewe dhewe kayata Kebaya Jawa, Kebaya Bali, lan liyan-liyane.

Kebaya Jawa kaperang dadi 2 yaiku Kebaya Solo lan Kebaya Yogyakarta. Dene kebaya iku uga ana kebaya jenise tradhisional lan modern. Kebaya Solo lan Kebaya Yogyakarta nduweni ciri kang dadi pambeda yaiku ing bagean kerah. Ing Kebaya Solo nduweni kerah kotak (kutu baru) dene kebaya Yogyakarta nduweni kerah bentuk V. Kebaya tradhisional inggih punika kebaya kang nduweni model klasik utawa durung ana modhifikasi lan nduweni kesan sederhana. Dene Kebaya Modern inggih punika kebaya kang wis ngalami perkembangan jaman saiki lan nduweni model maneka warna.

Sumber http://lilis-mardiana.blogspot.com/2018/12/contoh-teks-deskripsi-kebaya-dalam.html

Sumber: Buku Gegaran Nyinau Basa Jawa 3

IV. GAMELAN

            Gamelan iku mujudake piranti musik jawa padatan kanggo panggiring tembang. Tumrape wong urip, gamelan kena kanggo niteni wewatekane menungsa. Karepe, bisa kanggo nodhi utawa nguji kepiye rasa pangrasane menungsa menawa mau nalika ngrasakake swara gamelan. Gamelan uga bisa diarani gangsa yaiku tetabuhan musik jawa kan ricikane akeh kanggo ngiring lagu-lagu utawa tembang-tembang jawa kang umume diarani gendhing.

Gamelan

Gamelan yaiku salah sawijining alat musik tetabuhan tradisional saka Indonesia sing biasane dinggo ngiringi tembang, utowo dinggo ngiringi wayang. Ing adat jawa, masyarakat jaman biyen sakdrunge mainke gamelan wajib ngadakake ritual sesajen.

Miturut kepercayaan Jawa, gamelan digawe dening dewa sing mrentah tanah Jawa, yaiku Sang Hyang Guru sing manggon ing Gunung Mahendra utawa saiki luwih misuwur minangka Gunung Lawu. Dadi ing jaman kuna, gamelan digawe lan digunakake kanggo komunikasi dewa-dewa liyane.

Gamelan digunakake minangka sarana upacara adat utawa keagamaan. Amarga gamelan nduweni nilai-nilai religius sing bisa maringi suasana adem lan tentrem. Gamelan uga digunakake kanggo sarana dakwah ing islam. Lan biasane gamelan uga dinggo ngiringi wayang utowo ketoprak.

Ndamel gamelan iku ora gampang, amargi mung para pengrajin sing sampun paham sing saget ndamel. Wong sing bisa mainke gamelan uga wong sing sampun mangerteni gamelan utawa wong sing sepuh sepuh. Biyen tasih katah bocah sing bisa mainke gamelan, nanging sak niki katah bocah sing ora bisa mainke gamelan.

Sak durunge nggawe gamelan para pengrajin gamelan ing daerah jawa kudu ngadakake ritual. Ritual kasebut yaiku ritual gongso utowo đisebut ritual keselamatan gamelan. Para pengrajin kudu nglakoni pasa senin kamis sak durunge nggawe gamelan. Para pengrajin percaya yen ritual iku bisa maringi kelancaran lan dadi ritual kang wajib dilakoni.

Ing jaman biyen, ora saben wong bisa mainke Gamelan. Mung para abdi dalem pilihan sing bisa dadi penabuh gamelan sing disebut niyaga. Para abdi dalem iku kudu nglakoni ritual pasa lan ngresiki awak sadurunge mainke gamelan. Sak lajengipun ana kegiatan sing kudu dilakoni yaiku para abdi dalem sak durunge pementasan yaiku kudu nggawa kurban utowo sesajen.

Kabeh perkara sing ana gegayutan karo mistik sing ana ing gamelan, kayata: kudu nggawe kurban sadurunge kinerja, kudu ngadusi gamelan, lan kudu pasa sak durunge nggawe lan mainke gamelan. Ritual iku ing jaman biyen katah sing pada percaya lan ngelakoni. Nanging sak niki para pengrajin ana sing percaya lan ora. Biasane wong jawa tasih migunakake ritual menika. Sebab katah sesepuh sing tasih percaya lang ngurmati leluhur.

Sesajine yaiku pitik ingkung, sego tumpeng, lan gedhang. Tradisi iki mbiyen kerep dilakoke karo keraton sadurunge nggawe gamelan sing arep didadekne benda pusaka. Ritual iki mung dadi wujud syukur lan permohonan supaya nggawene gamelan lancar. Nanging ing zaman saiki, ritual sing dilakoake abdi dalem keraton Surakarta sadurunge nggawe gamelan iki wis langka.

Alat musik gamelan ing jaman sing uwis modern niki uwis ora katah sing nggunakake ritual-ritual kangge ndamel gamelan amarga masyarakat uwis ora percoyo kalih hal-hal sing mistis. Sesaji lan ritual kayata kudu ngadusi gamelan uwis ora katah sing nglakoni malih amarga wong-wong wis ora nganggep penting hal-hal sing mistis kui. Nggunakake alat musik gamelan ing jaman saiki mboten dibatesi, mboten sami kalian ing jaman mbiyen sing mung abdi dalem sing saged nggunakake.

Sumber : https://www.bukusemu.my.id/2019/03/teks-deskripsi-gamelan-bahasa-jawa.html

Sumber: Buku Gegaran Nyinau Basa Jawa 3

  

V. AKSARA JAWA

            Aksara jawa uga diarani mawa jeneng aksara Hanacaraka. Jeneng “Hanacaraka” dijukuk saka urutan limang aksara wiwitane. Urutan dasar aksara jawa nglegena iki cacahe ana rongpuluh lan ngelambangake kabeh fonem basa jawa.

https://moondoggiesmusic.com/wp-content/uploads/2018/08/pasangan-aksara-jawa.jpg

            Kanggo ngunekake aksara nglegena kui mau, aksara jawa uga dilengkapi sadhangan swara, sandhangan panyigeng wanda, lan sandhangan wyanjana.

https://cdn-brilio-net.akamaized.net/community/community-news/2019/07/22/614c75d4958aa9a6219fbde248a4d38a/20-image_1563594431_5d328ebf291df.png

            Saliyane aksara nglegena, pasangan, lan sandhangan ing duwur, aksara jawa uga duweni aksara murda kanggo nulis hurup kapital, aksara swara kanggo nulis huruf vokal ( a i u e o), aksara rekan kanggo nulis huruf manca kan dicethakake (tembung arab : kha, dza fa/va, za, gha), lan aksara wilangab kanggo nulis angka.

ü  Aksara Murda lan pasangane

ü  Aksara Rekan lan pasangane

ü  Aksara Wilangan

ü  Tanda baca

Sumber : https://moondoggiesmusic.com/wp-content/uploads/2018/08/Tanda-Baca-Aksara-Jawa-aksara-jawa-pratandha.png

Sumber: Buku Gegaran Nyinau Basa Jawa 3